Türkbaşlar

5 Kasım 2011 Cumartesi
Abdülmecit NUREDİN*


Giriş
Bilinen eski çağlardan bu yana insanlar dünyada çeşitli uygarlıklar kurmuş, her ulus kendi tarihini oluşturmuştur. Yaşanılan coğrafi yer, komşuları, sosyal ve kültürel yapısı toplumların tarihlerini etkilemiştir. Türkler dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşamakla birlikte ağırlıkla Orta Asya, Anadolu ve Balkanlar ekseni üzerinde bulunmuşlardır. Anadolu Balkanlar ekseni Orta Asya’dan göçler sonunda oluşmuştur. Türklerin ana vatanı Orta Asya olmakla birlikte bu gün bu kavram değişmiş görevi Anadolu üstlenmiştir. Türkler tarihin genel akışı içinde Orta Asya’dan Anadolu’ya geçip Ortadoğu ve Anadolu’nun tarihini değiştirmiştir. Geçtikleri yerler gibi geldikleri Anadolu ve Balkanlarda insanlarla, coğrafyayla bütünleşmişler ve dost olarak yaşamışlardır. Gittikleri yerlerdeki kültürleri koruyarak oralara adalet, hoşgörü ve uygarlık götürmüşlerdir.[1]


Balkan yarımadası, bir coğrafya parçası olarak adını dahi Türkçe’den almış, Türk kültürüne beşik olmuş, Türk, Slav ve Germen kültürlerinin dönem dönem hakimiyet mücadelelerine sahne olmuş bir bölgedir.


Balkanların uygun doğal koşulları, yarımadayı insanlar için çekici bir hale getirmiştir. Çeşitli saldırı ve göçler sonucu oluşan dalgalanmalar, birleşim ve ayırım yolu ile şimdiki Balkan topluluklarının doğmasına neden oldu.


Tarihte etkili bir liste halinde uzayan barışçı ya da savaşkan halk hareketleri, bu çok eski dönemlerden beri aralıksız sürmüştür. Bu sürekli dalgalanmalar ret ya da özümseme karışımıyla günümüz Balkan halklarını doğurmuştur.


Dilleri ve kültürel gelenekleriyle belirlenmiş bu temel oluşumlara tarih kendi kimlikleri altında yaşamaya yetecek, ancak geçmiş dengeleri temelden de değiştirmeye yetmeyecek güce sahip kuvvetli grupları da etkilemiştir. Farklı Müslüman grupların kimliği konusunda ortaya çıkan karışıklık Balkanlar'da dinin etnik farklılaşma bakımından taşıdığı muazzam önemi bir kez daha gösterir. Türkbaşlar (Torbeşler), Pomaklar olarak bilinen Türk Makedonyalılar bu durumu daha açık bir biçimde ortaya koyarlar.


Osmanlı’dan önce Makedonya'ya ve Balkan yarımadasının diğer yerlerine iskân eden Türk boyları, bu toprakların tarihinde çok önemli rol oynadılar. Yaptıkları icraatlarla Balkan yarımadasının sosyo-etnik yapısını, olayların ve tarih akışının yönünü ve adı geçen yarımadanın kaderini değiştirdiler.


Hazar denizinin kuzeyindeki steplerde hüküm süren Hun Türkleri, Balkanlar ve Avrupa'ya ilk ayak basan Türkler'dir. 4.yüzyılın başından itibaren batıya doğru ilerleyen Hunlar, 376 yılında Volga nehrini geçerek Balkanlar'da yerleşmeye başlamıştır.[2]


İlerleyen yıllarda Hun İmparatoru Attila liderliğindeki ordular Fransa ve İtalya'ya kadar ulaşmışlardır. Ancak bu ilerleyiş uzun sürmemiş, Türk boyları kısa süre içinde eski etki ve güçlerini kaybetmişlerdir. Özellikle Slav göçlerini takip eden dönemde Türk boyları bölge halkının arasında asimile olmuştur. Bu asimile sürecinde günümüzde Makedonya’da da yaşayan Türkbaşları (yerel söylemle Torbeşleri) etkilemiştir.


Türkbaşların Tarihi Geçmişi
Balkanların dolayısıyla Makedonya’nın Türklerle tanışması IV. Yüzyılda Hun Türklerinin buralara gelişlerine dayanır.[3] Hun Türklerini Avar, Bulgar, Kıpçak ve Peçenekler takip ettiler.[4]


Kuman Türkleri’nin Balkanlara akın etmesi Şimali Çin’de milâdi 916 tarihinde Hitay (Çin) devletinin ortaya çıkasıyla başlamıştır.


Kumanlar, Çin kuzeyinden, Orta Asya ve Kafkaslardan Rus Bozkırlarına gelince Kıpçak adını almıştırlar. Sahip oldukları bozkırlara da onlara izafeten “Desti Kıpçak” yanı Kıpçak Bozkırları adı verilmiştir. Bizanaslılar bu öz-Türk unsuruna Komani, Macarlar Kun, Kuman ve Paloç, Almanlar ise Falon ve Falp, Ermeniler de “ Charteş” , Latinler “Cummani”diye hitap etmişelerdir.[6]


İlk olrak Kuzeyden Tuna boyu ve Dobruca bölgelerine, ardından Rodop ve Makedonya’nın dağlık kesimlerine yerleşmişlerdir. Yerleştikleri bölgelerde kendine has coğrafi isimlerini vermişlerdir. Mesela: Makedonya’daki Kumanova, Soyfa’da Kumantsi, Nevrokop’ta Kumanca, Niğbolu’da Komana gibi yer ve köy isimleri onların eserleridir.[7]


Pomak-Türkbaş Tabiri
Pomak tabiri, Kuman Türkleri’nin Osmanlı akıncı beylerine Balkanlar’daki fütuhatlarında yardımlarından ötürü Osmanlı öncesinde Balkanlarda yerleşmiş olan Türk kavimlerine atfettikleri bir sıfattır. Bu kelime Slavca “yardım eden” anlamına gelmektedir. Pomak tabiri bir milletin veya kavmin adı değildir.


Slavlar onlara “pomoç”, “pomaga”, yani yardımcı oldukları “Pomagaç”, “yadımcı” olarak nitelendirmişlerdir. Zamanla bu sözcük “Pomak” olarak telafüz edilmiştir.Avarlar’ın torunları olarak bilinen “Pomaklar” Makedonya’da farklı tasnif edilmektedir. Torbeş kelimesi Makedonya’da saf etnolojik anlamda Pomakları isimlendirmek için kullanılan bir kelimedir. Türkbaşlar olarak bilinen bu boy, Makedonlar tarafından “Müslüman Makedonlar” veya “Torbeşler” olduklari iddia edilmektedir. Bu tabir, Kumanların Balkanlar’a ilk gelişinden Osmanlı sonrasına kadar (hatta günümüze kadar)cebren saflarını dört-beş kez değiştirmeğe zorlandıklarından ötürü, “dört-beşler” olarak anılmışlardır. Bu iki kelime’den Torbeş [8] kelimesi türetilmiştir.Fakat bu tabirin Osmanlı arşivlerinde yer almayışı ve bunların aslen” Türkbaş” olarak nitelendirildikleri bilinmektedir.


Makedon idialarının tarihi gerçeklerle hiçbir ilgisi olmadığı çünkü belgeler tetkik edildiğinde Türkbaşların XI. Asırdan itibaren Pirin ve Vardar Makedonya’sıyla Rodoplara yerleşmiş olan Kuman Türklerinin torunları olduğu ortaya çıkmaktadır.


Balkanlarda, Müslüman azınlığın bazı lehçe ve şive farklılıklarını türeterek daha küçük guruplara bölmek amacıyla yıllarca sistemli bir politika takip edilmiş ve bunların arasındaki dil, din ve kültür bütünlüğünü zedelemeye amaç edilnilmişti.Bu meyanda dil faktörünü ileri sürerek Müslüman-Türkbaşları “Makedon Müslümanlar” olarak göstermekten geri kalınmamıştır.Fakat bu insan topluluğunun milliyetini tayin hususunda dilin kâfi bir delil olmadığı herkesçe malum bir hakikattir.[9] Bu halk topluluğunun kendi maşerî vicdanında vereceği hükmün kıymeti vardır.


Makedonya hariç bütün Balkan ülkelerinde Pomak olarak bilinen bu topluluk, kendilerini Makedonlara uzak olduklarını, kendilerini Türk hissetiklerini ve büyük tazyikler altında bile Slavlaşmaya(Makendonlaşmaya) yanaşmayarak, ölüm tehlikesine rağmen çoğu kez gizlice veya kitlevi göçlerle anavatan Türkiye’ye sığınmak suretiyle bunu kanıtlamışlardır.[13] dili, dini ve kültürü ayrı olan Makedonları müslüman yapmaktan çok daha kolay olurdu. Makedonlar’ın “Müsliman Makedonlar” olduklarını iddia ettikleri Müslüman Türkbaşları öz be öz Türk’tür. Onlar Orta Asya’dan kuzey göç yolunu (Hazar denizi,Karadenizin kuzeyini)takp ederek Ukrayna ile Besarabya’ya giden, buradan da XI.asırda balkanlara inen Peçenek’lerin yardımı ile 1034’ten itibaren Rodoplar, Batı Trakya, Pirin ve Vardar Makedonya’sını hakimiyetleri altına alan Kıpçakların veya Batı’lıların Kuman olarak adlandırdıkları kabilelerin torunlarıdır.[15] 1952’de gerçekleşen Türkiye ile Yugoslavya arasında imzalanan ‘Serbest Göç’ anlaşması ile birlikte 1953’ten sonra Gorno Vranovtsi köyünden 3.600, Melnitsa Köyünden ise 820 kişi anavatana göç etmişleridir.Kırçova yöresinden dde pek çok Türkbaş asırlar boyunca yaşadıkları yurtları terkedip anavatana sığınmışlardır. Bu göçler ilk olarak 1912-1913 yılında Sılp köyünden başlamış ve I.D.S. sonra Sırbiyani, Plasnitsa, Druguvo köylerinden 40-50 ailesinin göçüyle devam etmiştir. 1954 yılında bu bölgenin merkezi sayılan Kırçova şehrinden 550 aile,Plasnitsa köyünden 40 aile, Çelopetsi köyünden 25 aile, Preglovo köyünden 17 aile, Sırbyani köyünden 10 aile göç etmek zorunda kalmıştırlar.[16]


Günümüz Makedonya Türkbaşları
Günümüzde Türbaşlar Makedonya’nın batı kesimlerindeki:Jirovnitsa, Reka,Jupa,Golo Bırdo,Debre, Ustruga Kırçova, Kalkandelen, Köprülü ve Pirlepe bölgelerinde yaşayıp 40.000 kadar bir nüfusa sahiptirler.Özellikle,dağlık bölgelerde yaşamaları ve dağınık bir vaziyette bulunmaları birçok sorunu beraberinde getirmektedir.Sosyo-kültürel-ekonomik sorunların yanında eğitim konusunda yaşadıkları sorunlar kayda değerdir.Kendilerini Türk olarak algılayan[17] ve bu kültürü yaşayan topluluk anadilde (Türkçe) eğitim görmelerine mani olunmuştur.[19]


Özellikle, Türkbaşlara karşı eğitim konusunda inişli-çıkışlı bir tutum sergilenmiştir. Sosyalizm döneminde ana dilde eğitim göremedikleri için bazı Türkbaşlar Makedonca konuştukları bilinmektedir. Fakat son dönemde Türkçe’ye karşı duyulan ilgi, bu topluluğun aslının ne olduğu bir kez da ortaya çıkmaktadır. Makedonya genelinde Türklerin, eğitimi kısıtlı ve anayasaya uygun temin edilmediği için en çok etkilenen kesim Türkbaşlar olmuştur.[21]


Makedon yetkililer bu topluluğun her fırsatta “Makedon Müslüman” olduklarını beyan etmesi ve bu yönde tutum sergilemesi, zaman zaman baskıya maruz kalmalarıyla birlikte sürekliliği devam eden bir baskı ve psikolojik mücadele söz konusudur. Bunun en bariz örneği eğitimin ana dilde yapılamaması ve bu topluğa ait siyasi bir partinin kuruluşunda Makedon yetkililerinin yardımları dikkat çekmektedir. TDP altında siyasi bir birliktelik oluşturan Türkler / Türbaşlar son dönemde farklı bir yapılanmaya gidilmiştir. PEİ adı altına ve kurulmuş olan siyasi yapı Türkbaşlara hitap etmekten çok, Makedon tezleri doğrultusunda örgütlenme eğiliminde bulunmuştur.[22]


Sonuç
Oğuz Türk zümresine ait olan Türkbaşlar, XI’nci asırda Makedonya’da yerleşmiş olan Kuman Türkleri’nin torunlarıdır. Onların Slav unsurlarıyla katîyyen etnik ve ihtilât münasebetleri yoktur. Türkbaşlar, 1091’de yıkılan “Kuman-Peçenek Türk Federasyonu” ’ndan sonra Makedonya’da kalmış olan muayyen Kuman-Türk boylarından meydana gelmiş ve zamanla Anadolu Yörük-Türkmen aşiretleri ile ihtilâtlar yapmış saf Türk unsurlarıdır. Müslüman-Türbaş’ların aslı unsurunun Türk’lüğü her yönden sarih ve barizdir. Fakat Balkanlı Kuman-Türkleri hakkında ciddi araştırmalar olmadığından (olduysa da dikkkate alınmadığından) günümüzde karşımıza Makedon idarerecileri tarafından Torbeş “iddiası” yada faciası çıkarılmıştır. Son yıllarda’da Müslüman Türkbaşlar dini inançlarından ve milli benliklerinden mahruh edilerek sahneye “neo-etnik” bir unsur olarak oluşturulma durumu ile karşı karşıya bırakılmışlardır. İnsan hak ve hürriyetlerinin engellenmesiyle Slav-Makedon veya Hıristiyanlığa kabul etmeğe mecbur edilen Türkbaşlar,bu seviyesiz uygulamalara karşıçetin mücadeleler vererek,dini ve milli kimliklerini ve dinamik Türk etnik özelliklerini korumayı başarmışlardır.


ÖZET


Balkanların dolayısıyla Makedonya’nın Türklerle tanışması IV. yüzyılda Hun Türklerinin buralara gelişlerine dayanır.


Özelikle Osmanlı’nın bu bölgeyi fethinden sonra Türkleşen bölge, Osmanlı’nın bu bölgeden çekilmesiyle beraber ortaya yeni devlet ve uluslar türemiştir.Ulusal devletlerin ulusalcı siyasi eğilimleri neticesinde birçok millet egemen güç tarafından haksızlıklara maruz kalmıştır.


Bu tutumun bariz örneklerinden biri de Makedonya’daki Türkbaşlara karşı sergilenen tutumdur. Avarlar’ın torunları olarak bilinen “Pomaklar” Makedonya’da farklı tasnif edilmektedir. Türkbaşlar olarak bilinen bu boy, Makedonlar tarafından “Müslüman Makedonlar” veya “Torbeşler” olarak nitelendirilmesi savunulan bu tezin göstergesi niteliğindedir.Burada aranan cevap IV. yüzyıldan günümüze kadar bu Türk kavminin nasıl bir yozlaşma sürecinden geçtiği ve bu tutum neticesinde etkilerin hangi boyutta ulaştığı, makalenin esasını oluşturmaktadır.


ABSTRACT
Balkans consequently Macedonians acquaintance with Turkish, is based on Hun Turkish’s coming in these places in the fourth century.


Especially after Ottomans conquest and Turkicized these places, than (together) with the retiring of Ottomans from these places have produce new states and nations. Like result (consequence) of national states nationally political tendency many nations had been exposed in injustice by the dominant power. This attitude’s one of obvious example is the manner of behaving which is exhibited contra Turkbashs in Macedonia. ”Pomaks” which are known like Avar’s grandchilds (descendants), in Macedonia are different classified. This group which are knew like Turkbashs, by Macedonian are called (characterized) like “Macedonian Muslims”or ”Torbeshs” which defends this thesis.


Here the searched answer is , how the Turkish ethnic group from fourth (IV) century until nowadays passed in degenerating process and in which dimension are arrived the effects in conclusion of these attitudes, also is constituting the base of this article.




* Siyaset Bilimci


--------------------------------------------------------------------------------------------------
[1] ÇAVUŞOĞLU, Halim, “Balkanlarda Pomak Türkleri” Köksav Yay., Ank. 1993,s.48
[2] Prof.Dr. KAFESOĞOLU, İbrahim “Türk Milli Kültürü” Ötüken Yay.İst.1997,s.70
[4] TURAN, Ömer ; “Balkan Türklerinin Dini Meseleleri”, Yeni Türkiye, Türk Dünyası Özel Sayısı II, Sayı 16, Ankara 1997,s. 1744.
[5] ERÖZ Mehmet, Hıristiyanlaşan Türkler, Ankara, 1983, s.15
[6] NİMET, K. Akdes, Doğu Avrupa Türk Kavim ve Devletleri, Türk Dünyası el Kitabı, Ankara, 1992, C.I., s.182
[7] HAKKI İsmail,U., Osmanlı Tarihi, C.I., Ankara,1988,s.183.
[9] Barkan (Ömer Lûtfi) ve Merİçlİ (Enver), Hüdavendigar Livası Tahrir Defter­leri, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988, s.141
[12] KENT Marina, The Grit Powers and of Ottoman Empire, George Allen and Unwin, Londra,1984,,s.20
http://www. amnesty. org/ailib/aireport/index. html. (24. 09. 2005).

0 yorum:

Yorum Gönder